Steeds meer organisaties gebruiken gamification om medewerkers te motiveren voor security awareness. Denk aan puntensystemen, ranglijsten of beloningen voor het “beste” gedrag. Het klinkt aantrekkelijk: maak leren leuker, en mensen doen meer mee. Maar in de praktijk gebeurt vaak precies het tegenovergestelde. Gamification kan namelijk ook verkeerde prikkels geven, waardoor medewerkers defensiever, terughoudender of zelfs minder eerlijk worden in hun gedrag.
Ik zie dit regelmatig gebeuren in organisaties die enthousiast beginnen met een competitie. De afdeling die de minste phishingkliks heeft, krijgt taart. De medewerker die alle modules het snelst afrondt, wint een prijs. En heel even lijkt dat te werken. De eerste week groeien de cijfers, mensen worden fanatiek en leidinggevenden delen trots de scores.
“Zodra een puntensysteem belangrijker wordt dan eerlijk melden, verlies je precies wat je wilde beschermen.”
Maar daarna slaat iets om. Medewerkers gaan onderling vergelijken wie “fout” zat. Teams die laag scoren, haken af omdat ze toch geen kans meer maken om te winnen. En de mensen die twijfelen over een verdachte mail, melden dat soms niet meer uit angst dat hun team daardoor “punten verliest”. De competitie die bedoeld was om gedrag te verbeteren, creëert zo een cultuur waarin fouten verborgen blijven, terwijl juist het tijdig melden van fouten de organisatie veiliger maakt.
Gedrag verandert niet door competitie, maar door veiligheid
Het wrange is dat niemand dit zo bedoelt. De intentie is goed: plezier toevoegen aan een serieus onderwerp. Maar zonder de juiste randvoorwaarden werkt gamification tegen je. De reden is simpel: gedrag verandert niet door competitie, maar door betekenis, veiligheid en herhaling. Als medewerkers niet snappen waarom iets belangrijk is, of bang zijn om afgerekend te worden op fouten, dan helpt geen enkel spelmechanisme.
Toch kan gamification wél werken. Ik kwam ooit een mooi voorbeeld tegen bij een organisatie die een thema gebruikte. Niet om fouten af te straffen, maar om deelname te vieren. Medewerkers konden een wisseltrofee verdienen, niet door perfect te zijn, maar door actief mee te doen. Zelfs mensen die een fout hadden gemaakt, werden aangemoedigd omdat ze de fout hadden gemeld en daarmee anderen iets leerden.
De competitie ging niet over wie foutloos was, maar over wie het meest betrokken was. Dat maakt een wereld van verschil.
De kracht van speelsheid zit in betrokkenheid, niet in winnen
Het geheim zit in psychologische veiligheid. Een goede awarenesscampagne werkt alleen als mensen durven toe te geven dat ze iets niet weten, of dat ze een fout hebben gemaakt. Als gamification dat gevoel ondermijnt, dan moet het programma zichzelf opnieuw uitvinden. Maar wanneer speelsheid juist helpt om drempels te verlagen, nieuwsgierigheid te wekken of gesprekken te starten, kan het een krachtig hulpmiddel zijn.
Organisaties waar gamification wél succesvol is, gebruiken het niet om mensen langs een meetlat te leggen, maar om verbinding te creëren. Ze zetten het in om risico’s bespreekbaar te maken, niet om prestaties te beoordelen. De prijs is dan geen beloning voor “goed gedrag”, maar een symbool van betrokkenheid en gezamenlijke vooruitgang.
Het draait dus niet om het spel zelf, maar om de bedoeling erachter. Wanneer gamification medewerkers het gevoel geeft dat ze mogen leren, experimenteren en fouten bespreken, versterkt het de cultuur. Maar als het hen het gevoel geeft dat ze beoordeeld of afgerekend worden, raakt het de kern van awareness: veiligheid, vertrouwen en openheid.
Gamification kan het beste en het slechtste in awarenessprogramma’s naar boven halen. De vraag is niet of je het moet gebruiken, maar wat je ermee wilt bereiken. Wil je mensen laten winnen, of wil je mensen laten groeien?